BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş Strateji Silahların Azaldılması Müqaviləsinin (START) ləğvinin qlobal təhlükəsizlik üçün görünməmiş bir risk yaratdığını bildirib. Onun sözlərinə görə, bu müqavilə uzun illər ərzində nüvə silahlarının yayılmasının qarşısını almış və böyük dövlətlər arasında hərbi balansın qorunmasına xidmət etmişdir.
START müqaviləsinin pozulması həm qlobal nüvə silahlanma yarışını sürətləndirə, həm də beynəlxalq münasibətlərdə gərginliyi artıraraq təhlükəsizlik balansını sarsıda bilər.
START müqaviləsinin ləğvi qlobal təhlükəsizlik balansına və böyük dövlətlər arasında nüvə silahlanma yarışına necə təsir göstərə bilər?
Politoloq Rəşad Bayramov Sfera.az-a açıqlamasında bildirib ki, Strateji Silahların Azaldılması Müqaviləsi ABŞ və Rusiya arasında nüvə silahlarının sayı, yerləşdirilməsi və istifadəsi üzərində ciddi nəzarət mexanizmini təmin edən əsas beynəlxalq sənəddir. Onun sözlərinə görə, müqavilə tərəflər arasında şəffaflıq və hesabatlılıq yaradaraq nüvə silahlarının idarə olunmasını və böyük dövlətlər arasında etimadın qorunmasını təmin edir:
“O baxımdan BMT Baş katibi Antonio Quterreşin START müqaviləsinin ləğvinin qlobal təhlükəsizlik balansına ciddi zərbə vuracağı ilə bağlı xəbərdarlığı tamamilə əsaslıdır. Bu risklər həm ABŞ və Rusiya arasında, həm də digər nüvə dövlətlərinin fəaliyyətində ciddi dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Belə ki, START müqaviləsinin ləğvi nüvə silahlarının sayına və idarə olunmasına nəzarəti dayandırır. Bu, birbaşa olaraq nüvə silahlanma yarışının sürətlənməsi ilə nəticələnə bilər. ABŞ və Rusiya kimi nüvə gücləri öz strateji və taktiki nüvə silahlarını modernləşdirməyə və artırmağa meyilli ola bilər, çünki əvvəlki məhdudiyyətlər artıq qüvvədə olmayacaq. Bu isə öz növbəsində digər nüvə dövlətləri üçün də stimul yaradır. Digər nüvə ölkələri, xüsusilə Çin, Hindistan kimi ölkələr ABŞ–Rusiya balansındakı boşluqlardan faydalanaraq silahlanmanı artırmaq istəyə bilərlər. Bunun nəticəsində qlobal nüvə silahları sayı arta bilər və regional gərginliklər yüksələ bilər”.
Politoloq vurğulayıb ki, müqavilənin ləğvi həmçinin nüvə intizamı və etimad mexanizmlərini də zəiflədir:
“START vasitəsilə tərəflər bir-birinin niyyətlərini izləyir və hər hansı hərbi eskalasiyanın qarşısını almaq üçün şəffaflıq təmin edirdi. Bu mexanizmin yoxluğu isə yanlış hesablamalara, qəfil eskalasiyalara və potensial təhlükəli insidentlərə yol aça bilər. Nəticədə regional və qlobal qarşıdurmalar daha riskli hala gəlir və nüvə silahlarının istifadəsi ehtimalı artır. START müqaviləsinin ləğvi qlobal təhlükəsizlik balansına da mənfi təsir göstərəcək. Nüvə silahlarının sayı və yerləşdirilməsi üzərində nəzarətin olmaması regional silahlanma yarışlarını təşviq etməklə digər dövlətlərin strateji planlarında müvafiq dəyişikliklərə səbəb olacaq. Diplomatik mexanizmlərin zəifləməsi nəticəsində tərəflər arasında qarşılıqlı anlaşma və dialoq imkanları da məhdudlaşır. Bu isə qlobal sülh və təhlükəsizlik üçün uzunmüddətli risk yaradır.
Potensial nəticələr arasında yeni müqavilələrə ehtiyacın yaranması, regional silahlı qarşıdurmaların riskinin artması və qlobal səviyyədə nüvə sülhünün pozulması var. START müqaviləsinin yoxluğu həmçinin diplomatik vasitələrin məhdudlaşması, supergüclərin bir-birinə qarşı hərbi üstünlük əldə etmək üçün daha aqressiv siyasət yürütməsi və regional münaqişələrin daha təhlükəli bir mərhələyə keçməsi ilə nəticələnə bilər. Odur ki, START müqaviləsinin ləğvinə sadəcə iki dövlət arasındakı razılaşmanın bitməsi kimi baxmaq düzgün olmazdı. Bu addım ABŞ–Rusiya münasibətlərində gərginliyi artırmaqla yanaşı, digər nüvə dövlətlərini də silahlanmaya təşviq edir. Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, START müqaviləsinin yoxluğu qlobal nüvə silahlarının artması, regional və qlobal gərginliyin yüksəlməsi və diplomatik mexanizmlərin zəifləməsinə səbəb olmaqla beynəlxalq təhlükəsizlik üçün uzunmüddətli təhdid yarada bilər”.
Niyaz Hacıyev
Sfera.az
