İnsanların 60-70%-nin yaşadığı bu sirli hiss olan Dejavu, əslində beynimizin səhv düzəltmə sisteminin işlədiyinə işarə ola bilər.
Sfer.az bildirir ki, Dr. Akira O'Connor tərəfindən aparılan fMRT tədqiqatları gözləntilərin əksinə olaraq, bu fenomenin zamanı yaddaş sahələri deyil, qərar qəbuletmə sahələri aktivləşdirdiyini göstərir.
Dejavu nədir və nə qədər yayğındır?
Fransız dilində "əvvəllər görülmüş" mənasını verən bir termin olan Dejavu, yeni bir təcrübəni əvvəllər yaşamış kimi yaşamaq hissidir. Bu fenomen ümumiyyətlə 15-25 yaş arasında daha çox rast gəlinir və yaşla azalmağa meyllidir.
Kolorado Dövlət Universitetinin Psixologiya professoru Dr. Anne Clearinin araşdırmasına görə, dejavu yaşayanların 60-70%-i bunu həyatlarında ən azı bir dəfə yaşayacaq. Cleari fikri:
"Bu hiss adətən 10-30 saniyə davam edir və öz-özünə yox olur”-deyə izah edir.
Dejavu zamanı beyində nə baş verir?
Dr. Akira O'Connorun 2016-cı ildə "Şüur və İdrak" jurnalında dərc olunmuş tədqiqatı dejavu haqqında ənənəvi düşüncəni dəyişdirib. O, fMRI görüntüləmə texnologiyasından istifadə edərək dejavu təcrübəsi zamanı hansı beyin bölgələrinin aktiv olduğunu araşdırıb.
Gözlənilmədən, hipokampus kimi yaddaş mərkəzi bölgələrində artan aktivlik müşahidə edilməyib. Bunun əvəzinə, frontal korteksdə yerləşən qərar qəbuletmə və münaqişə aşkarlama bölgələrində intensiv aktivlik aşkar edilib. O'Konnor deyir:
"Bu tapıntılar göstərir ki, dejavu yaddaş xətası deyil, beynin öz səhv idarəetmə sisteminin işləməsidir”.
Gestalt Tanışlıq Nəzəriyyəsi Necə İşləyir?
Dr. Anne Clearinin "gestalt tanışlıq" hipotezi dejavu mexanizmini izah edən ən güclü nəzəriyyələrdən biridir. Bu nəzəriyyəyə görə, dejavu hissi yeni bir mühitin ümumi düzülüşü (gestalt) əvvəllər yaşadığımız vəziyyətə bənzədikdə yaranır.
Clearinin laboratoriya təcrübələri göstərdi ki, iştirakçılar virtual reallıq mühitlərində oxşar düzülüşlü fərqli yerləri araşdırdıqda dejavuya bənzər hisslər yaşayırlar. O izah edir:
"Beyin detalları xatırlamasa belə, ümumi nümunələri tanıyır və bu, tanışlıq hissi yaradır."
Gecəli Pay Epilepsiyası ilə Dejavu Arasındakı Əlaqə
Nevrologiya sahəsində, gecəli Pay epilepsiyası olan xəstələrdə dejavu tezliyinin normal əhaliyə nisbətən 10 dəfəyə qədər yüksək olduğu müşahidə olunur. Monreal Nevrologiya İnstitutundan Dr.Penfildin 1950-ci illərdəki işi göstərdi ki, gecəli payın elektrik stimullaşdırılması dejavuya bənzər təcrübələr yaradır.
Bu əlaqə dejavunun hipokampusun və ətraf limbik strukturların fəaliyyəti ilə əlaqəli olduğunu irəli sürsə də, O'Konnorun müasir işi bu baxışı şübhə altına alır. O:
Epileptik dejavu və normal dejavunun fərqli mexanizmləri ola bilər"-deyir.
Psixoloji və Nevroloji Nəzəriyyələr
Dejavunu izah edən əsas nəzəriyyələr bunlardır:
İkiqat Emal Nəzəriyyəsi: Beyin normal olaraq daxil olan məlumatları iki fərqli yolla emal edir. Bir yol məlumatı digərindən millisaniyə əvvəl emal etdikdə, ikinci yol məlumatı əvvəllər emal olunmuş kimi qəbul edir.
Hologram Nəzəriyyəsi: Karl Pribram tərəfindən irəli sürülən bu nəzəriyyə, yaddaşın holoqrafik bir quruluşda saxlanıldığını və kiçik fraqmentlərin bütövlüyü xatırladığını iddia edir.
Diqqətin Bölünməsi Nəzəriyyəsi: Diqqətin bölünməsi anlarında məlumat əvvəlcə bilinçaltı olaraq emal olunur, sonra şüurlu şəkildə qavranıldıqda tanış olur.
2023-cü ildə Nevrologiya Jurnalında dərc edilmiş bir araşdırma, dejavu zamanı beynin proqnozlaşdırıcı şəbəkələrində artan aktivliyi göstərdi. Bu tapıntılar deja vunun yalnız keçmişlə deyil, həm də gələcək gözləntilərlə əlaqəli ola biləcəyini göstərir.
Tədqiqatçılar süni intellekt və maşın öyrənmə alqoritmlərindən istifadə edərək dejavunu tətikləyən amillərin daha yaxşı başa düşülməsi istiqamətində irəliləyiş əldə edirlər. Bu tədqiqatlar göstərir ki, bu fenomen insan şüurunun mürəkkəb işləməsi haqqında ipucları verir.
Aynil
Sfera.az
