1961-ci ildə "rəssamın nəcisi" etiketli 90 konserv qutusu satan bir rəssam bu gün də incəsənət dünyasında müzakirə mövzusu olaraq qalır. Bəs bu əfsanə doğrudurmu? Konservlərin içərisində əslində nə var idi?
Sfera.az bu qalmaqallı və hələ də incəsənət dünyasında müzakirə olunan mövzu ilə bağlı maraqlı yazı təqdim edir.
İncəsənət dünyasının hər dövründə sərhədləri aşan, insanların gözəllik haqqında ənənəvi anlayışından kənara çıxan və bəzən hətta "Bu sənətdirmi?" mövzusunda mübahisələrə səbəb olan əsərlər ortaya çıxmışdır. Lakin, 20-ci əsrin ortalarından bütün bu müzakirələri aşan və həm təxribat, həm də dönüş nöqtəsi kimi incəsənət tarixinə həkk olunmuş bir əsər var. Piero Manzoninin 1961-ci ildə istehsal olunmuş "Rəssamın nəcisi" əsəri bu gün də yaddaşlarda qalır. Hətta bu barədə eşitmək belə insanın üzünü turşuda bilər və əvvəlcə sırf yumoristik, iyrənc və ya şokedici kimi şərh olunsa da, bu əsər müasir incəsənətdəki ən dərin müzakirələrdən birinə işıq salır.
Çünki burada məsələ onun əslində nəcis olub-olmaması deyil, əksinə, "sənətin dəyəri" adlandırdığımız şeyi nəyin müəyyən etməsidir. Bir rəssam öz nəcisini hər biri 30 qram ağırlığında olan 90 qutuya qoyduğunu və qızıl qiymətinə satışa çıxardığını iddia edir. Amma daha qəribəsi də odur ki, bu qutular alıcı tapır. Üstəlik, zamanla dəyəri artır və hərrac evlərində astronomik məbləğlərə satılır. Bəs bu, sadəcə dəli satış hekayəsidir, yoxsa sənət dünyasının ağıllı bir tənqididir? Qutularda həqiqətən nəcis var idimi? Yoxsa Manzoni hər kəslə çox böyük bir oyun oynayıb? Bütün bu suallar 60 il sonra hələ də müzakirə olunur. Məhz buna görə Manzoninin hekayəsi həm əyləncəli, həm də düşündürücüdür və müasir incəsənətin ruhunu anlamaq üçün çox vacibdir.
1961-ci ildə Piero Manzoni bəlkə də müasir incəsənətin ən radikal əsərlərindən birini yaratdı.
O, 90 kiçik qalay qutu hazırladı və hər birini "Rəssamın zibili – 30 q – 1961-ci ilin may ayında konservləşdirilmiş" adı ilə etiketlədi. Təkcə bu etiket təxribat xarakterli idi, çünki Manzoni izləyicini rəssamın bədənini, məhsullarını və bədii kimliyinin müqəddəsliyini sorğulamağa məcbur etdi. Bir rəssam öz nəcisini sənət əsəri kimi təqdim edə bilərmi? Əgər belədirsə, insanlar onu alacaqmı? Onu dəyərli edən nəcisin özüdür, yoxsa rəssamın imzasıdır? Bu suallar bu günə qədər aktual olaraq qalır. Manzoninin məqsədi məhz bu idi: sərhədləri sınamaq, sənət anlayışının nə qədər geniş şəkildə şərh edilə biləcəyini göstərmək.
Maraqlıdır ki, Manzoni bu qutuları o dövrdə qızılın qiymətinə bərabər qiymətə satışa çıxardı.
O, "Əgər rəssam müqəddəsdirsə, hətta onun nəcisi belə qızıla dəyər" deyərək sənət bazarının absurdluğunu insanların üzünə vurdu. Təəccüblüdür ki, bu qutular əslində satıldı. Kolleksiyaçılar, muzeylər və incəsənət həvəskarları bu əsərə böyük maraq göstərdilər. Bəzi qutular illər sonra hərraclarda hətta yüz minlərlə dollara satıldı. Hətta bu gün də bu əsər incəsənət dünyasında ən çox danışılan, müzakirə edilən və bahalı konseptual əsərlərdən biri olaraq qalır. Müəyyən mənada Manzoni sadəcə bir sənət əsəri yaratmayıb; o, həm də sənət bazarının özünü nümayiş etdirib.
Bu hekayəni əfsanəvi statusa qaldıran şey qutuların möhürlənməsidir. Heç kim içərisində nə olduğunu bilmir. Demək olar ki, heç kim onları açmağa cəsarət etmir; çünki qutunu açmaq onun dəyərinin tamamilə itirilməsi deməkdir.
Buna görə də, içindəkilər sirr olaraq qalır. Bəziləri onların nəcis ehtiva etdiyinə inanır. Digərləri isə gips, alüminium tozu və ya tamamilə fərqli bir şey ehtiva etdiyini düşünür. İllər keçdikcə, hətta açıldığı iddia edilən bir neçə qutuda "gips" olduğu barədə şayiələr yayılsa da, heç biri təsdiqini tapmadı. Bu qeyri-müəyyənlik Manzoninin əsərini daha da güclü edir və sənətin dəyərinin obyektin özündə deyil, yaratdığı mübahisədə olduğunu sübut edir.
Rəssamın karyerasına nəzər saldıqda görürük ki, bu, tək bir təxribat deyildi. Onun nəfəsi ilə şar doldurub onu "sənətkarın nəfəsi" kimi təqdim etməsi, boş səthləri sənət əsəri kimi nümayiş etdirməsi, özünü "canlı heykəl" elan etməsi... Bəs bütün bunları edərkən o, əslində sistemi tənqid edirdimi?
Bütün bunlar sənətin sakrallaşdırılmasına qarşı bir tənqid idi. "Sənətkarın nəcisi" bu zəncirin ən ifrat halqası idi. Manzoni cəmiyyətin dəyər sistemini lağa qoyur, sənət bazarının istehzalı təbiətini ifşa edir və birbaşa "Sənəti dəyərli edən nədir?" sualı ilə qarşılaşdırırdı.
Onilliklər keçsə də, bu əsər aktuallığını qoruyub saxlayır. Çünki Manzoni sadəcə nəcisi qutuya qoymaqla kifayətlənmədi; bu, insanları dəyər, nüfuz və qavrayış haqqında düşünməyə məcbur edən bir inqilab idi. İncəsənət tarixçiləri bu əsəri konseptual sənətin dönüş nöqtələrindən biri hesab edirlər. Bu gün belə, bir çox müasir sənətkar ideya yönümlü istehsalın təməlini Manzoni kimi qabaqcıllardan götürür.
Qutunun içindəkilərinin hələ də müzakirə olunması, məzmununun naməlum qalmasına baxmayaraq, özü də əsərin uğurunun göstəricisidir. Çünki müzakirə davam etdikcə əsər "yaşayır".
Bəs bu Piero Manzoni qutuları bu gün haradadır?
Bəziləri muzeylərdə sərgilənir, bəziləri şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır. Bəziləri zamanla təzyiqdən şişib, bəziləri illər keçdikcə xarab olmağa başlayıb. Lakin demək olar ki, hamısı açılmamış qalır. Çünki açıldıqları anda sehr qırılacaq, dəyər itiriləcək. Bu, Manzoninin əsərinin əslində fiziki varlıqdan daha çox bir ideya olduğunu sübut edir: qutu ətrafındakı mübahisə içindəkilərdən daha vacibdir.
Manzoninin hekayəsi bizə incəsənətin həmişə gözəl, estetik və ya dekorativ olması vacib olmadığını xatırladır.
Bəzən bir fikir, bir istehza, bir çağırış ən güclü əsər ola bilər. "Rəssamın nəcisi" məhz belə bir əsərdir: həm real, həm də qeyri-müəyyən. Həm absurd, həm də ağıllı. Həm iyrənc, həm də ibrətamiz. Əgər bir qutunun içindəki qeyri-müəyyənlik vasitəsilə sənətin bütün anlayışını şübhə altına alan bu əsər bu gün də dünyada müzakirə olunursa, bu, Manzoninin başlatdığı müzakirənin hələ də davam etdiyi deməkdir.
Aynil
