Pensilvaniya Universitetinin tədqiqatçıları tərəfindən dərc edilən inqilabi bir araşdırma insan beyninin həyat boyu 5 fərqli dövrdə köklü dəyişikliklərə məruz qaldığını ortaya qoyuv.
Sfera.az bildirir ki, minlərlə beyin skanının təhlili ilə müəyyən edilən bu dövrlər 9, 32, 66 və 83 yaşlarında kritik dönüş nöqtələri ilə ayrılır.
Pensilvaniya Universitetinin Dr. Jakob Seidlitzşin rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu beyin quruluşundakı kəskin dəyişiklikləri xəritələşdirmək üçün maşın öyrənmə üsullarından istifadə edərək 40.000-dən çox beyin skanını təhlil edib.
Bu tədqiqat beyin inkişafı və qocalma haqqında ənənəvi anlayışımızı kökündən dəyişdirir.
"Bilirdik ki, beynin həyat boyu daim dəyişir, amma heç vaxt belə aydın dövri keçidləri gözləmirdik"-deyə Dr. Seidlitzş bildirir. Tədqiqat sübut edir ki, beyin inkişafı təsadüfi deyil, müəyyən yaş dövrlərində intensivləşən sistematik bir prosesdir.
Birinci Dövr: Doğuşdan 9 ilə qədər - Əsas Əlaqələrin Qurulması
İlk doqquz il ən sürətli beyin böyüməsi dövrü kimi seçilir. Bu müddət ərzində prefrontal korteks hələ də inkişafının ilkin mərhələlərindədir, motor və sensor korteks sahələri isə sürətlə yetkinləşir.
Bu dövrdə ağ maddənin həcmi eksponensial olaraq artır - doğuş zamanı ağ maddənin miqdarı 9 yaşa qədər təxminən dörd dəfə artır. Neyronlar arasında fundamental əlaqə şəbəkələri bu dövrdə qurulur və miyelinləşmə prosesi zirvəsinə çatır.
İkinci Dövr: 9-32 Yaşlar - Prefrontal Korteksin Qızıl Dövrü
32 yaşa qədər davam edən bu dövr prefrontal korteksin ən dinamik inkişaf mərhələsini təmsil edir. Planlaşdırma, qərar qəbuletmə və sosial idrak kimi yüksək səviyyəli beyin funksiyaları bu prosesdə təkmilləşdirilir.
Dr. Seidlitzşin məlumatlarına görə, bu dövrdə prefrontal korteksdəki neyron əlaqələri 85% artır. Frontal pay və digər beyin bölgələri arasındakı ünsiyyət şəbəkələri, xüsusən də 20-ci illərdə optimallaşdırılır. Bu, gənc yetkinlərin 30-cu illərdə risk götürməyə və daha balanslı qərarlar qəbul etməyə meylli olmalarını izah edir.
Üçüncü Mərhələ: 32-66 Yaşlar - Sabitlik və Optimallaşdırma
Bu dövr beynin ən səmərəli fəaliyyət göstərdiyi "yetkinlik" mərhələsi kimi müəyyən edilir. Neyron əlaqələri müəyyən bir tarazlıq nöqtəsinə çatır və ağ maddə dəyişiklikləri minimal hala gəlir.
Tədqiqat məlumatlarına görə, beyin metabolizması bu yaş aralığında ən sabit səviyyələrindədir. İnformasiya emalı sürəti və problem həll etmə bacarıqları bu dövrdə zirvəsinə çatır. 40 və 50 yaşlar beynin ən sabit fəaliyyət göstərdiyi dövrlərdir.
Dördüncü Mərhələ: 66-83 Yaş - Seçmə Tənəzzül
Beyin strukturunda əhəmiyyətli dəyişikliklər 66 yaşdan başlayır. Lakin məlum olur ki, bu dəyişikliklər bütün beyin bölgələrində bərabər deyil. Bəzi sahələr qorunub saxlanılsa da, digərləri daha sürətli dəyişikliklərə məruz qalır.
Bu dövrdə ağ maddə həcmində ildə 0,5-1% azalma müşahidə olunur. Frontal və gicgah paylarında dəyişikliklər xüsusilə nəzərə çarpır. Lakin hipokampus və müxtəlif kortikal sahələr nisbətən sabit qalır.
Beşinci Mərhələ: 83 Yaş və Sonrası - Yeni Uyğunlaşma Strategiyaları
83 yaşdan sonra beyin tamamilə fərqli bir təşkilati modelə keçir. Bu dövrdə beyin itkiləri kompensasiya etmək üçün alternativ şəbəkələr yaradır.
Dr. Seidlitzşin tapıntılarına görə, 83+ yaş qrupundakı beyinlər "kognitiv ehtiyat" mexanizmlərini aktivləşdirir. Sağlam yaşlı fərdlərdə zədələnmiş sinir yollarını əvəz etmək üçün yeni əlaqə şəbəkələrinin qurulduğu müşahidə olunur. Bu, bəzi yaşlı fərdlərin kognitiv performanslarını qoruyub saxlaya bilmələrinin səbəbini izah edir.
Tədqiqatın ən təəccüblü tapıntılarından biri ağ maddənin hər mərhələdə fərqli xüsusiyyətlərə malik olmasıdır. Ağ maddənin həcmi ilk iki mərhələdə artsa da, üçüncü mərhələdə sabitləşir və sonrakı mərhələlərdə struktur dəyişiklikləri baş verir.
"Ağ maddə sadəcə azalmır, həm də yenidən təşkil olunur. 66 yaşdan sonra ağ maddənin bütövlüyü azalsa da, beyin daha səmərəli yollar yaratmaqla kompensasiya edir.
Bu yaşa əsaslanan təsnifat nevroloji xəstəliklərin diaqnozu və müalicəsində inqilab edə bilər. Hər yaş qrupunun unikal xüsusiyyətlərini bilmək erkən diaqnozu asanlaşdırır.
Alzheimer və Parkinson kimi neyrodegenerativ xəstəliklər artıq "yaşa uyğun olmayan beyin dəyişiklikləri" kimi təyin edilə bilər. Bu yanaşma müalicə strategiyalarının fərdiləşdirilməsinə imkan verir.
Aynil
Sfera.az
