Azərbaycanda bugünkü sosial və iqtisadi həyatın formalaşmasından əvvəl cəmiyyət tamamilə fərqli bir ritmlə yaşayırdı.
Şəhərlərin və kəndlərin gündəlik funksionallığı müasir texnologiyalarla deyil, insan əməyinə əsaslanan xüsusi peşələr sistemi ilə tənzimlənirdi. Bu peşələr təkcə iqtisadi fəaliyyət deyil, həm də informasiya yayımı, şəhər idarəçiliyi, ticarət və sosial münasibətlərin əsas mexanizmi idi.
Sfera.az bildirir ki, zaman keçdikcə sənayeləşmə, elektrikləşmə, avtomatlaşdırma və rəqəmsal kommunikasiya bu sistemin əsas dayaqlarını aradan qaldırdı. Nəticədə bir vaxtlar həyati əhəmiyyət daşıyan çoxsaylı peşələr ya tamamilə yox oldu, ya da funksiyalarını itirərək tarixə qarışdı.
Bu yox olan peşələrdən biri carçılıqdır.
Keçmiş Bakı və Azərbaycanın digər bölgələrində informasiya müasir dövrdə olduğu kimi yazılı media və ya rəqəmsal platformalarla yayılmırdı. Xəbər birbaşa insan səsi ilə daşınırdı və bu işi carçılar həyata keçirirdi. Onlar şəhərin və kəndin mərkəzi nöqtələrində dayanaraq vacib elanları ucadan səsləndirir, icma qərarlarını və rəsmi məlumatları əhaliyə çatdırırdılar. Bu insanlar bir növ “canlı informasiya sistemi” rolunu oynayırdılar və cəmiyyətin xəbər axını tamamilə onların üzərindən keçirdi. Müasir media sistemi formalaşdıqdan sonra bu peşə tamamilə sıradan çıxdı.
Şəhər həyatının digər vacib elementi işıqlandırma idi.
Elektrik şəbəkələrinin olmadığı dövrlərdə Bakı küçələrinin gecə görüntüsünü lampayandıranlar idarə edirdi. Onlar hər axşam şəhəri dolaşaraq küçə lampalarını əl ilə yandırır, səhər isə onları söndürürdülər. Bu iş təkcə texniki xidmət deyildi, şəhərin gündəlik ritmini müəyyən edən bir sistem idi. Elektrikləşmə prosesi başa çatdıqdan sonra bu peşə tarixin yaddaşına çevrildi.
Eyni dövrdə iqtisadi həyatın əsas sütunlarından biri karvan ticarəti idi.
Azərbaycan ərazisindən keçən ticarət yollarında yük daşımaları əsasən dəvə və at karvanları ilə həyata keçirilirdi. Bu sistemin idarə olunması isə çarvadarlara məxsus idi. Onlar yalnız yük daşımır, həm də marşrutları planlaşdırır, təhlükəsizliyi təmin edir və uzun məsafəli ticarət axınını təşkil edirdilər. Müasir logistika və nəqliyyat infrastrukturu bu sistemi tam əvəz etdikdən sonra çarvadar peşəsi də tarixə qovuşdu.
Kənd və şəhər məişətində isə istehsal prosesi tamamilə əl əməyinə əsaslanırdı. Həllaclar yun materialı xüsusi üsullarla emal edərək yorğan, döşək və digər məişət əşyalarının hazırlanmasına yararlı hala gətirirdilər.
Bu iş ağır fiziki əmək tələb edirdi və uzun illər boyunca ev təsərrüfatının əsas hissəsini təşkil edirdi. Eyni zamanda, rəngçilər təbii boyaq maddələri hazırlayaraq xalça və toxuculuq sənətində istifadə olunan rənglərin formalaşmasını təmin edirdilər. Bu peşələr sənaye kimyasının inkişafı ilə tamamilə sıradan çıxmışdır. Sosial və mədəni həyat da xüsusi peşələr sistemi üzərində qurulmuşdu.
Toy və mərasimlərdə məşşatələr gəlinlərin hazırlanmasını həyata keçirir, onların saç düzümü, makiyajı və ümumi görünüşünü formalaşdırırdılar. Mütrüblər isə musiqi, rəqs və əyləncə proqramını idarə edərək məclisin ritmini müəyyən edirdilər.
Bu insanlar bugünkü "event menecment" və gözəllik xidmətlərinin ilkin forması kimi qiymətləndirilə bilər.
Eyni zamanda cəmiyyət daxilində inanc və psixoloji ehtiyaclara cavab verən rəmmallar mövcud idi.
Onlar yuxu yozur, insanlara müxtəlif həyat məsələləri ilə bağlı şərhlər verir və sosial olaraq müəyyən təsir gücünə malik olurdular. Bu fenomen müasir elmi baxışla izah olunmasa da, o dövrün sosial strukturunun bir hissəsi idi.
İctimai gigiyena və xidmət sahəsində də xüsusi sistem formalaşmışdı. Hamamlar yalnız təmizlik məkanı deyil, eyni zamanda sosial ünsiyyət mərkəzi idi. Burada çalışan işçilər suyun hazırlanmasından tutmuş müştərilərin istiqamətləndirilməsinə qədər bütün prosesi idarə edirdilər. Bu sistem müasir spa və xidmət mərkəzlərinin ilkin modeli hesab oluna bilər.
Bütün bu peşələrə ümumi baxdıqda aydın olur ki, keçmiş Azərbaycan cəmiyyəti yalnız fərdi işlər üzərində deyil, tam inteqrasiya olunmuş bir insan əməyinə əsaslanan sistem üzərində qurulmuşdu. Hər bir peşə müəyyən funksiyanı yerinə yetirir və cəmiyyətin ümumi mexanizminin bir hissəsini təşkil edirdi. Bu gün həmin peşələrin çoxu artıq yoxdur.
Onların funksiyalarını texnologiya, avtomatlaşdırma və müasir xidmət sahələri əvəz edib. Lakin bu peşələr təkcə tarix deyil, həm də Azərbaycanın sosial inkişaf modelinin necə dəyişdiyini göstərən mühüm göstəricidir.
Firuzə Əliyeva
Sfera.az
